Nguyễn Hữu Cảnh và công lao đặt nền móng Sài Gòn – Gia Định

Trong những năm gần đây, khi nhắc đến lịch sử Sài Gòn – Gia Định, có xu hướng kể nhiều về giai đoạn quản trị muộn hơn mà vô tình làm mờ đi người đặt nền móng đầu tiên cho vùng đất này. Muốn hiểu đúng lịch sử, không thể chỉ nhìn vào thời kỳ phát triển rực rỡ, mà phải trở về điểm khởi đầu – nơi chủ quyền quốc gia được xác lập bằng hành chính, pháp lý và con người.

Bài viết này nhằm làm rõ vai trò lịch sử của Nguyễn Hữu Cảnh, người có công mở cõi và đặt nền tảng Nhà Nước cho Sài Gòn – Gia Định, từ đó giúp bạn đọc có một cách nhìn đầy đủ, cân bằng và đúng trật tự lịch sử.

Nguyễn Hữu Cảnh là ai?

Nguyễn Hữu Cảnh (1650–1700) là một danh tướng, đại thần của chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống quân sự, được tin cậy giao phó những nhiệm vụ trọng đại liên quan đến công cuộc mở cõi về phương Nam.

Trong lịch sử Việt Nam, Nguyễn Hữu Cảnh không nổi bật bởi những chiến thắng vang dội trên chiến trường, mà bởi một đóng góp có ý nghĩa lâu dài và căn bản hơn: mở đất gắn liền với thiết lập Nhà Nước.

Sự kiện năm 1698 và sự ra đời của phủ Gia Định

Năm 1698, theo lệnh chúa Nguyễn, Nguyễn Hữu Cảnh vào vùng đất Nam Bộ để tổ chức lại bộ máy quản lý. Đây là mốc son đặc biệt quan trọng trong lịch sử Sài Gòn – Gia Định.

Tại đây, ông:

• Lập phủ Gia Định.

• Đặt huyện Tân Bình và huyện Phước Long.

• Sắp xếp dân cư, lập sổ bộ hộ tịch.

• Áp dụng hệ thống hành chính và pháp luật của Đại Việt.

Từ thời điểm này, vùng đất vốn còn mang tính hoang hóa và phân tán về cư trú đã chính thức trở thành một đơn vị hành chính của quốc gia, đặt dưới sự quản lý thống nhất của Nhà Nước.

Đây không chỉ là khai phá lãnh thổ theo nghĩa địa lý, mà là xác lập chủ quyền quốc gia bằng thể chế.

Công lao mở cõi và ý nghĩa lịch sử lâu dài

Điểm cốt lõi trong công lao của Nguyễn Hữu Cảnh nằm ở chỗ:
Ông biến vùng đất mới thành đất có chủ, có luật pháp, có ranh giới quản lý và có ý thức cộng đồng quốc gia.

Nếu không có bước đi mang tính nền tảng này, thì:

• Sài Gòn – Gia Định không thể hình thành như một trung tâm lớn về sau.

• Các giai đoạn quản trị tiếp theo không có nền móng hành chính để vận hành.

• Chủ quyền của Đại Việt tại Nam Bộ khó có thể được khẳng định bền vững.

Trong lịch sử, khai phá luôn đi trước quản trị. Người đến sau, dù tài năng và để lại nhiều dấu ấn, cũng phải đứng trên nền móng mà người đi trước đã tạo dựng.

Đặt đúng vị trí trong dòng chảy lịch sử

Lịch sử Sài Gòn – Gia Định gắn liền với nhiều nhân vật quan trọng ở các thời kỳ khác nhau. Việc ghi nhận vai trò của Lê Văn Duyệt trong giai đoạn sau là điều cần thiết và chính đáng.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ:

• Nguyễn Hữu Cảnh là người đặt nền móng quốc gia cho vùng đất này.

• Những nhân vật đến sau là người quản trị và phát triển trên nền móng đã có.

Hai vai trò này bổ sung cho nhau, nhưng không thể thay thế hay đảo ngược thứ tự lịch sử.

Vì sao không nên làm mờ vai trò của Nguyễn Hữu Cảnh?

Việc làm mờ công lao của người mở cõi, dù vô tình hay hữu ý, đều dẫn đến hệ quả lâu dài:

• Nhận thức lịch sử bị lệch trọng tâm.

• Thế hệ sau khó hiểu được quá trình hình thành quốc gia.

• Dễ dẫn đến cách kể lịch sử cảm tính, thiếu nền tảng học thuật.

Nhắc lại và làm rõ vai trò của Nguyễn Hữu Cảnh không phải để so sánh hay hạ thấp bất kỳ ai, mà để giữ cho lịch sử được kể đúng gốc, đúng trình tự và đúng bản chất.

Nhìn lại để hiểu đúng Sài Gòn – Gia Định

Sài Gòn – Gia Định hôm nay là kết quả của nhiều thế hệ kiến tạo. Nhưng điểm khởi đầu mang tính quyết định chính là năm 1698, khi Nguyễn Hữu Cảnh thay mặt Nhà Nước thiết lập chủ quyền bằng hành chính và con người.

Hiểu đúng về ông là hiểu đúng về cội nguồn của vùng đất phương Nam.
Lịch sử chỉ thực sự có giá trị khi được đặt trên nền tảng sự thật, trật tự và công bằng với những người đã mở đường.

Đức Trí Dũng