Ai là người có công với Sài Gòn – Gia Định?

Khi bàn về Sài Gòn – Gia Định, câu hỏi “Ai là người có công?” thường được nhắc tới rất nhiều… Nhưng nếu không làm rõ khái niệm “có công”, lịch sử rất dễ bị kể chệch hướng, trọng tâm bị dời khỏi nền móng ban đầu sang những giai đoạn muộn hơn.

Bài viết này chỉ xét từ thời điểm Gia Định chính thức hình thành trong hệ thống Nhà Nước Đại Việt, tức từ Nguyễn Hữu Cảnh trở đi, để làm rõ ai là người giữ vai trò cốt lõi trong việc khai lập và định hình vùng đất Sài Gòn – Gia Định.

Công với Sài Gòn – Gia Định là công gì?

Trước hết, cần thống nhất một nguyên tắc căn bản:

Công với một vùng đất không chỉ là quản lý hay làm cho phồn thịnh,
mà trước hết là đặt vùng đất ấy vào hệ thống Nhà Nước, chủ quyền và pháp lý quốc gia.

Theo chuẩn mực đó, công lao phải được nhìn từ:

• Việc thiết lập đơn vị hành chính.

• Việc áp dụng pháp luật thống nhất.

• Việc xác lập chủ quyền bằng thể chế, không chỉ bằng ảnh hưởng cá nhân.

Và khi đặt tiêu chí này lên bàn… lịch sử trở nên rất rõ ràng.

Nguyễn Hữu Cảnh – người đặt nền móng quốc gia cho Gia Định

Nguyễn Hữu Cảnh là người đầu tiên được chúa Nguyễn giao trọng trách tổ chức vùng đất phương Nam thành một bộ phận chính thức của quốc gia.

Năm 1698, ông:

• Lập phủ Gia Định.

• Đặt huyện Tân Bình, huyện Phước Long.

• Lập sổ bộ dân cư.

• Áp dụng pháp luật và mô hình quản trị của Đại Việt.

Từ thời điểm này:

• Gia Định không còn là một vùng đất khai khẩn tự phát.

• Sài Gòn bước vào lịch sử với tư cách là một đơn vị hành chính quốc gia.

• Chủ quyền được xác lập bằng Nhà Nước, chứ không phải bằng uy danh cá nhân.

Đây là điểm mốc không thể thay thế…
Và cũng là tiêu chí để đánh giá mọi công lao về sau.

Vai trò quyết định của các chúa Nguyễn

Công lao của Nguyễn Hữu Cảnh không thể tách rời tầm nhìn chiến lược của các chúa Nguyễn thời kỳ đó.

Chính các chúa Nguyễn:

• Chủ trương mở cõi phương Nam một cách hòa hợp, bền vững.

• Kết hợp di dân – khai khẩn – hành chính – pháp lý.

• Không nóng vội chiếm giữ, mà từng bước đặt Nhà Nước đi trước.

Nhờ đường lối ấy, Gia Định không chỉ được mở…
Mà được gắn chặt vào vận mệnh lâu dài của quốc gia Đại Việt.

Nguyễn Hữu Cảnh là người thực thi xuất sắc đường lối đó trên thực địa.

Khai lập và quản trị: cần phân biệt rõ ràng

Trong lịch sử Gia Định, có nhiều nhân vật xuất hiện ở các giai đoạn sau, giữ vai trò quan trọng trong quản trị, ổn định, phát triển.

Điều đó là sự thật lịch sử và cần được ghi nhận đúng mức.

Nhưng cần nói rõ:

• Khai lập một vùng đất là việc mang Nhà Nước đến.

• Quản trị một vùng đất là vận hành trên nền móng đã có.

Hai vai trò này không thể đánh đồng.
Và càng không thể đảo ngược.

Nếu không có nền móng năm 1698:

• Không có phủ Gia Định.

• Không có hệ thống hành chính ổn định.

• Không có không gian pháp lý để những người đến sau thực thi vai trò của mình.

Vì sao Nguyễn Hữu Cảnh phải được đặt ở vị trí trung tâm?

Bởi ông:

• Là điểm khởi đầu mang tính Nhà Nước của Sài Gòn – Gia Định.

• Là mốc đánh dấu vùng đất này bước vào lịch sử chính thống của quốc gia Việt.

• Là người mà mọi giai đoạn sau đều kế thừa, không thể thay thế.

Tôn vinh những đóng góp ở giai đoạn sau là điều bình thường…
Nhưng nếu gọi họ là “người khai phá Sài Gòn – Gia Định” thì đó là sai bản chất lịch sử.

Khai phá theo nghĩa quốc gia…
đã hoàn tất từ thời Nguyễn Hữu Cảnh.

Kể đúng để lịch sử không bị lệch trục

Lịch sử không cần tranh cãi gay gắt…
Chỉ cần kể đúng trọng tâm.

Ai là người có công với Sài Gòn – Gia Định?

Nguyễn Hữu Cảnh, dưới tầm nhìn và chủ trương mở cõi đúng đắn của các chúa Nguyễn, là người đặt nền móng quyết định, không thể thay thế.

Những đóng góp về sau là sự tiếp nối…
Nhưng nền móng chỉ có một.

Đức Trí Dũng